بمنظور بررسی اثرات جایگزینی پروتئین پودر ماهی توسط پودر خون در جیره جوجه های گوشتی، آزمایشی در قالب طرح کاملا تصادفی به روش فاکتوریل با دو متغیر سطوح جایگزینی (75, 50, 25, 0 و 100 درصد جایگزینی پروتئین پودر ماهی با پودر خون) و سن اعمال تیمار (1 تا 56 روزگی و 21 تا 56 روزگی) اجرا شد. میزان پودر ماهی در جیره مراحل آغازین، رشد و پایانی به ترتیب 5, 7 و 3 درصد درنظر گرفته شد. شاخصهای مورد سنجش شامل اضافه وزن، مصرف غذا، ضریب تبدیل غذا، نسبت افزایش وزن به پروتئین مصرف شده، ترکیب شیمیایی لاشه و هزینه غذای مصرفی به ازای هر کیلوگرم اضافه وزن بودند. نتایج نشان داد که بیشترین مصرف غذا در سطح 25 درصد جایگزینی بود که با سایر تیمارها اختلاف معنی دار (P<0.05) داشت. افزایش سطح جایگزینی تا 75 درصـد، باعث اختلاف معنی دار (P>0.05) در میانگین اضافه وزن جوجه ها نشد، ولی در 100 درصد جایگزینی بطور معنی داری (P<0.05) میانگین اضافه وزن کاهش یافت. افزایش جایگزینی در سطوح 50 و 75 درصد باعث بهبود ضریب تبدیل و نسبت افزایش وزن به پروتئین مصرف شده گردید. اثر متقابل سطح جایگزینی و سن اعمال تیمار بر ضریب تبدیل غذا معنی دار بود. بطوریکه بهترین ضریب تبدیل غذا و کمترین هزینه غذای مصرفی به ازای هر کیلوگرم اضافه وزن در تیمار 50 درصد جایگزینی از روز اول مشاهده شد و هزینه غذای مصرفی به ازای هر کیلوگرم اضافه وزن در مقایسه با جیره شاهد 265 ریال کاهش یافت و این کاهش از نظر آماری معنی دار (P<0.05) بود.

پودر ماهی از با ارزشترین و پر مصرفترین مواد اولیه خوراکی با منشأ حیوانی در تغذیه دام و طیور و ماهیان به شمار میرود این فرآورده به علت داشتن پروتئین، اسیدهای آمینه متعادل، مقادیر کافی انرژی و مواد معدنی و ویتامینهای A،D،E و گروه B به خصوص B__12 غالباً جزو تسریع کننده های رشد میباشد و همچنین از عوامل پروتئینی مناسب حیوانی (F،P،A) محسوب میگردد از این رو دارای ارزش و اهمیت زیادی در حیوانات میباشد. بسیاری از میکروارگانیسمها از جمله باکتریها نقش به سزایی در فساد و آلودگی و کاهش کیفیت پودر ماهی دارند از جمله باکتریهای ایزوله شده میتوان از اشرشیاکلی، پروتئوس، سالمونلا، شیگلا، کلبسیلا، آنتروباکتر، یرسینیا آنتروکولیتیکا، هافنیاآلودئی، ادواردسیلا، کلستریدیوم، استافیلوکوک، استرپتوکوک، سودوموناس، آئروموناس هیدروفیلا نام برد. با استفاده از تست آنتی بیوگرام حساسیت باکتریهای فوق را مورد آزمایش قرار دادیم که بیشترین حساسیت آنتی بیوتیکی به سولفومتاکسازول تری متوپریم و بیشترین میزان مقاومت به پنی سیلین مربوط بوده است.

مطالعه حاضر به منظور بررسی اثرات استفاده از پودر ضایعات طیور به جای پودر ماهی با استفاده از مکمل­ غذایی ( پودر سیر) در جیره فیل ماهی انگشت قد (Huso huso) با میانگین وزن اولیه 5/1 ± 66/50 گرم، بر شاخص­های رشد، ترکیب لاشه و قابلیت هضم­پذیری در قالب یک طرح کاملاً تصادفی با 8 تیمار، هر یک با 3 تکرار به مدت 12 هفته موردبررسی قرار گرفت. تیمار­ها شامل چهار سطح جایگزینی پودر ماهی با پودر ضایعات طیور (0، 50، 75 و 100 درصد) و کاربرد دو سطح پودر سیر (0 و 2 درصد) بود که تیمار­ها ازجمله تیمار C: فاقد پودر ضایعات طیور و سیر، تیمار G: 2 درصد پودر سیر، تیمارPG 50: 50 درصد ضایعات + 2 درصد پودر سیر، تیمار G 50: 50 درصد ضایعات، تیمار PG 75: 75 درصد ضایعات + 2درصد سیر، تیمار G 75: 75 درصد ضایعات، تیمار PG 100: 100 درصد ضایعات + 2 درصد سیر و تیمارG 100: 100 درصد ضایعات نام گذاری شدند. تیمار­های حاوی پودر سیر افزایش معنی­داری را در شاخص­های درصد افزایش وزن، رشد روزانه و ضریب رشد ویژه نسبت به تیمار­های بدون پودر سیر نشان داد. با افزایش سطح جایگزینی ضایعات، شاخص کبدی افزایش معنی­داری یافت به طوری که بیشترین شاخص کبدی مربوط به تیمار­های 100 درصد جایگزینی ضایعات (G100 و PG 100) بوده که با سایر تیمار­های آزمایشی تفاوت معنی­داری نشان دادند (05/0p<). ضریب تبدیل غذا در تیمارG دارای کمترین میزان بوده که نسبت به سایر تیمار­ها تفاوت معنی­داری نشان داد (05/0p<). نتایج حاصله از اثرات اصلی و متقابل پودر سیر و جایگزینی ضایعات طیور نشان داد اثر متقابل آن­ها به جز در شاخص ضریب تبدیل غذا اختلاف معنی­داری را بین تیمار­ها ایجاد نکرد (05/0p>). استفاده از سیر اختلاف معنی­داری را در میزان ترکیبات لاشه ایجاد نکرد (05/0p>). اما جایگزینی ضایعات سبب بروز اختلاف معنی­دار در میزان ترکیبات لاشه شد (05/0p<). با افزایش سطوح جایگزینی ضایعات با حضور و بدون حضور سیر در جیره، کاهش معنی­داری در قابلیت هضم پروتئین مشاهده شده است. اما قابلیت هضم چربی با افزودن سیر بهبود یافت. با توجه به نتایج می­توان گفت که جایگزینی ضایعات طیور تا سطح 50 درصد در جیره فیل ماهی اثرات مخربی به همراه نداشت، و با افزودن 2 درصد پودر سیر شاخص­های بررسی شده بهبود یافت. اما استفاده از سطوح بالاتر اثرات نامطلوبی بر برخی از فاکتورها به همراه داشت.

به منظور تعیین بهترین سطح جایگزینی پودر ماهی با پودر خون، آزمایشی در قالب طرح کاملا تصادفی به روش فاکتوریل (5×3) با سه منبع پودر خون (کشتارگاه های صنعتی مشهد، یاسوج و تالش) و پنج سطح جایگزینی (صفر، 30، 40، 50 و 60 درصد) اجرا شد. 600 قطعه جوجه یک روزه گوشتی به صورت مخلوط از هر دو جنس به صورت تصادفی به 15 تیمار که هر تیمار چهار تکرار داشت اختصاص داده شد. نوع پودر خون اثر معنی داری بر مصرف خوراک، افزایش وزن، ضریب تبدیل غذا، درصد سینه، ران و چربی محوطه شکمی نداشت. اثر سطح جایگزینی بر خوراک مصرفی، افزایش وزن و ضریب تبدیل غذا معنی دار بود (P<0.05). به طوری که بیشترین مصرف خوراک مربوط به 30 درصد جایگزینی بود که با سایر سطوح اختلاف معنی دار داشت (P<0.05). کمترین مصرف خوراک مربوط به 50 درصد جایگزینی بود که با سایر تیمارها اختلاف معنی دار داشت (P<0.05). بیشترین افزایش وزن مربوط به 30 درصد جایگزینی بود که به جز 40 درصد جایگزینی با سایر تیمارها اختلاف معنی دار داشت (P<0.05). اثر نوع پودر خون و سطح جایگزینی و اثر متقابل آنها بر درصد سینه، ران و چربی محوطه شکمی معنی دار نبود. جایگزینی 50 درصد پروتئین پودر ماهی با پودر خون مشهد باعث بهبود ضریب تبدیل غذا شد. لذا 50 درصد جایگزینی پروتئین پودر ماهی توسط پودر خون مشهد در جیره جوجه های گوشتی توصیه می شود.

امروزه Oreochromis niloticus به یکی از محبوب­ترین ماهی­ها در جهان تبدیل شده است.  با توجه به افزایش قیمت پودر ماهی و محدودیت دسترسی به آن، منابع پروتئینی مختلف از جمله پودر ضایعات طیور می­توانند جایگزین پودر ماهی در جیره آبزیان شوند.  بنابراین این مطالعه به منظور بررسی اثر جایگزینی پودر ماهی با نسبت های مختلف پودر ضایعات طیور بر روی تغییرات ساختار بافت کبد و کلیه، عملکرد رشد و برخی پارامترهای سرمی O. niloticus انجام شد.  برای این منظور، 120 ماهی O. niloticus به طور تصادفی در چهار گروه کنترل، 25، 50 و 100 درصد تقسیم و به مدت 44 روز از پودر ضایعات طیور به جای پودر ماهی تغذیه شدند.  در پایان دوره درمان، پارامترهای رشد، سرم خون، آنزیم­های کبدی و هیستومورفولوژی کبد و کلیه ماهیان مورد بررسی قرار گرفت.  نتایج نشان داد که آنزیم­های کبدی در گروه­های با جایگزینی بالاتر در مقایسه با تیمار شاهد به طور معنی­داری بالا رفت که در بررسی­های بافت­شناسی بر روی کبد نیز بافت کبد با افزایش مقدار جیره­های جایگزین ساختار طبیعی و عملکرد خود را از دست داده بودند و در سیتوپلاسم هپاتوسیت­ها واکوئل­های چربی تجمع یافته بود.  میزان اوره پلاسما هم با افزایش مقدار جیره­های جایگزین در بین گروه­های با جایگزینی صعودی، اختلاف معنی­داری نسبت به تیمار شاهد داشته که در بررسی­های بافت­شناسی بر روی کلیه نیز این تغییرات در ساختار توبول­ها و گلومرول­ها مشهود بود.  به طور کلی، داده ها نشان می دهد که 100 درصد پودر ضایعات طیور برای جایگزینی پودر ماهی در  O. niloticus توصیه نمی شود، اما پودر ضایعات طیور تا سقف 50 درصد می توانند جایگزین پودر ماهی برای جیره O. niloticus بدون تأثیر نامطلوب بر عملکرد رشد و پارامترهای بیوشیمیایی ماهی شوند.  اما باز هم برای بررسی مقدار دقیق­تر باید جایگزینی­هایی با مقدار کم­تر از 50 و به فواصل کم­تر انجام شود.

به منظور حفظ پایداری صنعت رو به رشد آبزی پروری، یافتن منابع پروتئین با مزایای اقتصادی و زیست محیطی جهت جایگزینی پودر ماهی در جیره غذایی آبزیان گوشتخوار ضروری است. در مطالعه حاضر جایگزینی پودر ماهی در سطوح 0 (شاهد)، 15، 25، 35، 45 و 55 درصد با پودر ضایعات مرغ در جیره غذایی ماهی صبیتی (Sparidentex hasta) جوان صورت گرفت. ماهیان جوان صبیتی با میانگین وزن اولیه 06/0± 27/29 گرم و طول استاندارد 36/0± 7/8 سانتی متر با تراکم 20 قطعه به صورت تصادفی در 18 وان 300 لیتری توزیع و به مدت 60 روز با جیره های آزمایشی تغذیه شدند (شش تیمار با سه تکرار). در پایان دوره شاخص های رشد و تغذیه، شاخص های خونی و ترکیب بیوشیمیایی سرم اندازه گیری و محاسبه شد. بر اساس نتایج، کارایی رشد تا سطح %55 جایگزینی کاهش معنی داری نسبت به تیمار شاهد نشان نداد. سطوح هماتوکریت، هموگلوبین، MCHC و ترکیبات سرم شامل آلبومین، گلوبولین، پروتئین کل، گلوکز، اوره، اسیداوریک و آنزیم آسپارتات آمینوترانسفراز، بین تیمارهای حاوی پودر ضایعات مرغ با تیمار شاهد اختلاف معنی دار نشان نداد. اما سطح آنزیم آلکالین فسفاتاز، کلسترول و کلسیم در تیمارهای حاوی پودر ضایعات مرغ بیشتر از تیمار شاهد ثبت شد، در حالی که تری گلیسرید در تیمار شاهد بیشتر بود. نتایج حاکی از امکان جایگزینی پودر ماهی تا سطح %45 با پودر ضایعات مرغ بدون اثر منفی بر ترکیب بیوشیمیایی سرم خون ماهی صبیتی جوان بود.

جهت تعیین اثرات سطوح افزایش سطوح پودر سویا و مکمل آنزیم فیتاز در جیره بر قابلیت هضم پروتئین، انرژی و ماده خشک و همچنین ترکیبات عناصر لاشه فیل ماهیان جوان، هفت جیره با نیتروژن و انرژی یکسان، حاوی سطوح مختلف پودر سویا (40% و 70%) برای جایگزینی تدریجی با پودر ماهی (جیره شاهد) و سه سطح آنزیم فیتاز: صفر و 1000 و 2000 واحد بین المللی بر کیلوگرم (از فیتاز در جیره شاهد استفاده نشد) آماده شد و ماهیان با سه تکرار و در هر تکرار 10 قطعه ماهی (میانگین وزن 80.65±2.16 گرم) با این جیره های غذایی مورد تغذیه قرار گرفتند. در پایان دوره 8 هفته ای تغذیه با جیره های آزمایشی، تفاوت معنی داری (P<0.05) در قابلیت هضم و ترکیبات عناصر معدنی لاشه در بین ماهیان تغذیه شده به جیره های آزمایشی مشاهده شد. جایگزینی تدریجی پودر ماهی با پودر سویا موجب کاهش معنی داری در قابلیت هضم پروتئین و انرژی و همچنین میزان فسفر و کلسیم لاشه شد (P<0.05). از طرف دیگر قابلیت هضم ماده خشک و میزان منیزیم لاشه تحت تاثیر جیره های غذایی قرار نگرفت (P>0.05). علاوه بر این افزودن آنزیم فیتاز موجب افزایش معنی داری در قابلیت هضم پروتئین و میزان فسفر و کلسیم لاشه شد (P<0.05). تفاوت معنی داری بین اثر جایگزینی، اثر آنزیم فیتاز و اثر متقابل در قابلیت هضم پروتئین، انرژی و ماده خشک و همچنین میزان منیزیم لاشه مشاهده نگردید (P>0.05). اگر چه اثر جایگزینی و اثر آنزیم فیتاز تفاوت معنی داری را در میزان فسفر و کلسیم لاشه نشان دادند (P<0.05). نتایج حاصل بیانگر آن است که جایگزینی پودر ماهی با پودر سویا موجب کاهش قابلیت هضم پروتئین و انرژی و همچنین کاهش میزان فسفر و کلسیم در لاشه فیل ماهیان جوان می شود. از طرف دیگر افزودن مکمل آنزیم فیتاز سبب بهبود قابلیت هضم پروتئین و افزایش میزان فسفر و کلسیم لاشه می شود.

با توجه به محدودیت تولید پودر ماهی، استفاده از جایگزین­ های تأمین­ کننده پروتئین از جمله پودر حشرات اهمیت بالایی در آبزی پروری پایدار دارد. این مطالعه با هدف بررسی اثرات جایگزینی سطوح مختلف پودر لارو سوسک زرد (میلورم) (Tenebrio molitor) به جای پودر ماهی بر رشد، فرآسنجه­ های خونی، شاخص های بیوشیمیایی سرم و آنزیم های کبدی فیل ماهی (Huso huso) انجام شد. تعداد 360 فیل ماهی (9 ± 8/112 گرم) به طور کاملاً تصادفی در 6 تیمار (هر کدام با سه تکرار) توزیع و با جیره های حاوی سطوح صفر (شاهد)، 20، 40، 60، 80 و 100% پودر میلورم به جای پودر ماهی به مدت 8 هفته تغذیه شدند. نتایج نشان داد که بالاترین افزایش وزن بدن و نرخ رشد ویژه در تیمارهای 40 و 60% پودر لارو سوسک زرد حاصل می شود (05/0>P). بازماندگی ماهیان تفاوت معنی­داری بین تیمارها نشان نداد (05/0P>). کمترین میزان ضریب تبدیل غذایی در ماهیان تغذیه ­شده بین سطوح جایگزینی 20 تا 60% پودر میلورم و بالاترین مقدار آن در ماهیان گروه شاهد دیده شد (05/0>P). شاخص­های خونی شامل تعداد گلبول سفید، گلبول قرمز، هموگلوبین و هماتوکریت با افزایش سطح جایگزینی پودر میلورم کاهش یافته و کمترین میزان در جایگزینی کامل با پودر میلورم حاصل شد (05/0>P). بجز گروه 100%، میزان آلبومین و پروتئین تام در دیگر گروه ها در مقایسه با گروه شاهد بهبود یافت (05/0P<). کمترین میزان گلوکز و کلسترول خون در گروه شاهد مشاهده شد. غلظت تری گلیسرید در گروه 20% پودر میلورم اختلاف معنی­داری با گروه شاهد نداشت (05/0P>)، ولی در سطوح بالاتر از آن به شدت کاهش یافت (05/0P<). مقادیر آنزیم های کبدی AST، ALT و ALP با گنجاندن پودر میلورم کاهش یافت (05/0P<). بر اساس نتایج، امکان جایگزینی کامل پودر میلورم به­جای پودر ماهی در جیره فیل ماهی وجود نداشته و سطح جایگزینی 20% به عنوان سطح بهینه پیشنهاد می شود.

با توسعه آبزی پروری، تقاضای پودر ماهی افزایش یافته و وقوع برخی رویدادهای اقلیمی مانند ال نینو سبب نوسان تولید، عرضه و قیمت محصول در بازار می گردد. سالیانه از 33 میلیون تن ماهی کامل و زوائد ماهیان به ترتیب حدود 7 و 1 میلیون تن پودر و روغن ماهی در جهان تولید می شود. پرو و شیلی به دلیل سهولت دسترسی به ذخایر ارزشمند آنچوی، از تولید کننده گان عمده این محصولات هستند و در مجموع 50 درصد از صادرات غذای ماهی جهان را بر عهده دارند. در سال 2008 سه کشور پرو با تولید حدود 1.4 میلیون تن، شیلی با تولید 800 هزار تن و تایلند با تولید 470 هزار تن پودر ماهی بیش ترین تولید را به خود اختصاص دادند. بیش ترین واردات مربوط به چین با حدود 1.3 میلیون تن و بیش ترین صادرات با حدود 1.6 میلیون تن مربوط به کشور پرو بوده است. بطوری که در سال 2012 هر تن پودر ماهی در بازار جهانی با میانگین قیمت 1461.7 دلار آمریکا مبادله شد. در ایران 47 کارخانه تولید پودر ماهی با ظرفیت 1200 تن ماده اولیه در روز دایر می باشند. به دلیل مشکل تامین ماده اولیه برای تولید و کاهش واردات و افزایش تقاضای پودر ماهی، قیمت این محصول افزایش یافته است. تقاضا و سهم بالای پودر ماهی در هزینه خوراک ماهیان باعث افزایش متوسط قیمت خرده فروشی این ماهیان پرورشی به میزان حدود 470 درصد شده است. بطوری که برنامه ریزی هدفمند صنعت پودر ماهی کشور و هماهنگی برنامه های صید و آبزی پروری ضرورت توسعه آبزی پروری است.